//
you're reading...
Uncategorized

Symbolika i funkcje masek rytualnych

(Fot. Marta Marakchi © All rights reserved)

Maska z Mongolii (Fot. Marta Marakchi © All rights reserved)

Człowiek od zarania dziejów posługiwał się symbolami. Jak zauważył niegdyś Jean Chevalier „żyjemy w świecie symboli, a świat symboli żyje w nas”. Istotnym symbolem towarzyszącym kulturze człowieka są też wytwarzane przez niego maski. Noszenie maski jest czymś specyficznie ludzkim. Człowiek próbuje w ten sposób rozszerzyć granice swego istnienia, sięgnąć w inny świat, wyrosnąć ponad siebie. Malowanie twarzy i wszelkiego rodzaju przebrania to zewnętrzne środki, do których często dochodzi jeszcze przemiana wewnętrzna, osiągnięta poprzez ekstazę lub trans. Są one projekcjami ludzkiego życia duchowego, którego spektrum sięga od zwierzęcości po boskość.

Etymologicznie termin maska wywodzi się od słowa – „sieć” (masche, czyli oczko, w starowysokoniemieckim masca), w którą owijano zmarłych przed pochówkiem, żeby już nie wrócili. Upiorne zabarwienie ma również południowoniemieckie słowo schembart, oznaczające maskę z brodą, o których informują specjalne, wspaniale ilustrowane księgi z XVI wieku. W języku anglosaskim maska nazywa się grima, co w zachodniogotyckim znaczyło „zgroza”, a w starowysokoniemieckim odnajdujemy to słowo jako „grymas”. Wyraz masca w języku longobardzkim oznaczał złego ducha.

My przyjmujemy tutaj definicję maski jako nakładaną na twarz lub głowę, wymodelowaną w drzewie lub innym tworzywie, stylizowaną twarz ludzką lub głowę zwierzęcą, używaną od zarania dziejów jako niezbędny element obrzędowości i magii. Maska to również makijaż, jaki wiele plemion sporządza na czas trwania uroczystości (my jednak nie będziemy tutaj o nim mówić). Maski używane są podczas świąt i rytualnych tańców, często symbolizują duchy zmarłych. Nierzadko są to stylizowane maski zwierzęce, nawiązujące do kształtów zwłaszcza zwierząt groźnych, które miałyby odstraszyć złe duchy. Dzięki masce można nawiązać kontakt ze światem zwierząt i przywrócić rajski stan jedności między zwierzętami i ludźmi. Maska jest także znakiem instynktownej mądrości zwierzęcia czy ptaka, od którego człowiek może się uczyć, oraz zwierzęcej natury człowieka.

Maski wszystkich obszarów kuli ziemskiej są świadectwem wysokiej kultury duchowej człowieka. Zdobywając wiedzę na temat ich istoty i dziejów, możemy przeniknąć do myśli, radości, lęków i nadziei ludzi żyjących nawet w najodleglejszych czasach. Dlatego poznanie i zrozumienie symbolicznej wymowy maski oraz roli, jaką ona odgrywa w życiu człowieka, jest kwestią ważną i aktualną, a nawet pilącą dla dzisiejszej nauki.

W europejskiej obrzędowości ludowej, maski pojawiają się głównie przy okazji różnych świąt kalendarzowych – godów, zapustów, niekiedy też na weselach, chrzcinach a nawet przy zmarłych. Przybierają one tu postać ludzką, boską lub zwierzęcą. Chociaż cała maskarada ma charakter raczej komiczny, obecne są również istotne motywy obrzędowe, takie jak np. zmiany wegetacyjne, pobudzanie płodności ludzi i zwierząt, odradzanie zmarłych.

Również w starożytnej Grecji i w Japonii maski mają swoje zastosowanie w rytuałach przejścia, dramatach kultowych oraz misteriach. Tutaj stawały się one narzędziem wcielenia innej postaci. Ważna jest też symbolika kolorów. W japońskim teatrze nõ, biel oznacza zepsucie, czerń – nikczemność, czerwień natomiast cnotę. Widowisko ma zapewnić ludziom szczęście i pomyślność.

Mongolskie święta religijne nie są także pozbawione maskowych przedstawień. Maski o okrutnych twarzach mają tu za zadanie wypędzanie złych duchów oraz tępienie wrogów religii, a także uhonorowanie bóstw buddyjskich. Cała symbolika zawiera się we wzorach i kolorach, a także w trzymanych przez postacie w dłoniach rekwizytach.

Rola większości masek afrykańskich sprowadza się do utrzymywania karności, wychowywania, informowania lub dodawania powagi. Jedna maska mogła pełnić kilka funkcji jednocześnie, a jaką spełnia w danej chwili wskazuje ruch i taniec. Za bogatymi zdobieniami afrykańskich masek kryła się głęboka symbolika, dziś prawie zupełnie niezrozumiała. Jest ona bardzo zróżnicowana plemiennie. Jeśli jednak maska przedstawia zwierzę, to z pewnością przywołuje ona siły owego zwierzęcia. Naturalną konsekwencją praktykowania na obszarze Czarnej Afryki kultu przodków, było powstanie masek pogrzebowych i wyobrażających protoplastów. Miały one ratować od zniszczenia coś, co było jedyne i indywidualne, co skrywało tajemnicę osobowości ludzkiej. Obok nich funkcjonują też maski uosabiające duchy. Odpędzają one demoniczne niszczycielskie moce. Jeśli zaś maska przedstawia zwierzę, to z pewnością przywołuje ona siły owego zwierzęcia. Maski przedstawiające władców sprowadzają pomyślność dla całej wsi. Każdy król lub wódz posiada taką maskę jako dynastyczną legitymację. Natomiast maski manifestujące siłę i potęgę utrzymują porządek i rygor w danej społeczności.

Aby w magiczny sposób utrwalić osobowość zmarłego, ludy Mezoameryki stosowały tzw. maski sepulkralne. Wszystkie kultury starego Meksyku miały również zwyczaj prezentowania swoich bóstw za pomocą masek. W ten sposób człowiek zespalał swoje energie i osobowość z odpowiednim bóstwem. Masek używali też książęta i królowie jako insygniów swojej władzy. Po podboju Meksyku, w dalszym ciągu używano masek podczas religijnych świąt. Połączyły one jednak w sobie starożytne wierzenia z wprowadzonym katolicyzmem. Efektem tego synkretyzmu są maski diabła. Ich symbolika związana jest z życiem i śmiercią, a ogólnie rzecz biorąc, maja one na celu ukazanie ułomności osób, które je noszą.

Głównym powodem religijnego zastosowania maski u Indian jest chęć transformacji w zwierzę (dla pozyskania jego przychylności lub mocy), w ducha (by odpędzić demony), w bóstwo (by zwabić boginie) lub też w innego człowieka.

W Oceanii zaś maski umożliwiają łączność pomiędzy ludźmi, ich przodkami i bóstwami. Ponadto odzwierciedlają porządek społeczny, który może przynieść w przyszłości dobrobyt lub ubóstwo.

Z przeprowadzonej analizy, możemy wyciągnąć ogólny wniosek, że człowiek poprzez maskę dąży do rozszerzenia granic swego istnienia, sięga w inny świat, wyrasta ponad siebie. Maska to zewnętrzny środek, do wewnętrznej przemiany, osiąganej poprzez ekstazę lub trans. Maska to wreszcie projekcja ludzkiego życia duchowego, którego spektrum sięga od zwierzęcości po boskość.

Większość badaczy traktuje problematykę maski rzetelnie, ale nie priorytetowo. Opisują ją zwykle jako ważny element danego widowiska, a nie jako odrębny twór. Obecnie na rynku wydawniczym, pojawia się coraz więcej publikacji monograficznych dotyczących zagadnienia maski. Jednak mimo wzmożonego nimi zainteresowania w ostatnich latach, opracowania te mają przeważnie charakter albumowy z lakonicznymi komentarzami. W polskim piśmiennictwie temat maski miał dotychczas charakter marginalny. Na podstawie dostępnych źródeł trudno jest prześledzić ich historię, symbolikę i funkcje. Niedogodności te wynikają nie tylko z braku opracowań, ale również ze sposobu traktowania problematyki maski – jest ona przeważnie podporządkowana analizie aktorstwa, charakteryzacji, kostiumu, całego widowiska. Skrótowych, choć podstawowych informacji o maskach chińskich i europejskich (między innymi greckich, włoskich – commedia dell’arte) dostarcza popularnonaukowa praca Andrzeja Banacha Wybór maski. Na tym tle wyróżnia się rzetelnością i wszechstronnością spojrzenia praca Estery Żeromskiej Maska na japońskiej scenie. Opisuje ona historię, znaczenie i sposób użycia poszczególnych typów masek nõ. W większości i tak nielicznych opracowań, jak na przykład we wzorcowej pracy Claude’a Lévi-Straussa Drogi masek (o obrzędowych maskach Indian północno-amerykańskich), problematyka maski jest potraktowana głównie z punktu widzenia antropologiczno – etnograficznego. Informacje o maskach z Meksyku można odnaleźć w pracy Leszka Kolankiewicza Święty Artaud. Opowiada ona o meksykańskich inspiracjach francuskiego aktora i teoretyka teatru Antonina Artaud, głoszącego ideę teatru magicznego i rytualnego. Nieocenionym źródłem informacji na temat masek tanecznych mongolskich lamów, okazała się książka etnografa, filologa i historyka – Bjambyna Rinczena, Lamajskie maski taneczne. Spośród obcojęzycznych publikacji na uwagę zasługuje praca Ericha Herolda African Masks (Maski afrykańskie). Dodatkowej wiedzy na temat masek różnych rejonów świata dostarcza The encyklopedia of religion (Encyklopedia religii) Mircei Eliadego.

Pomimo stosunkowo licznych opracowań dotyczących masek poszczególnych regionów brak jest ciągle ujęć całościowych. Wielość publikacji nie ułatwia orientacji na tym terenie. Stąd zachodzi potrzeba uporządkowania istniejącego materiału poddania go systematyzacji. Zadanie to nie jest łatwe ze względu na różnorodność treściową i symboliczną kultur, w których występują opisywane maski.

Discussion

One thought on “Symbolika i funkcje masek rytualnych

  1. Witam. Przeczytalam caly wpis lecz najbardziej interesuje mnie symbolika maski ktorej zdjecie jeat dodane do postu. To chinska maska lexz co o a oznacza?

    Posted by kasia | 07/08/2013, 16:23

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: