//
you're reading...
Maski Eurazji

Maski teatralne Grecji i Japonii w służbie Bogom

Maska japońskiego teatru no (Fot. PS z Youtube.com; przesłane przez 5251toshi dnia 11.06.2009)

Maska japońskiego teatru no (Fot. PS z Youtube.com; przesłane przez 5251toshi dnia 11.06.2009)

Dzisiejszy teatr jest instytucją jak najbardziej świecką. Może właśnie dlatego, tak trudno nam uwierzyć, że u jego źródeł leżą stare obrzędy i rytuały, i że dopiero z czasem, wskutek ustawicznych przeobrażeń, zatracił on cechy „świętości”.

Stało się tak w Grecji, ale jeszcze wcześniej u Egipcjan i Sumerów. Teatr nie jest wszelako odkryciem wyłącznie naszego kręgu kulturowego. Długie tradycje teatralne mają również Indie i Japonia. Wszędzie teatr wyłaniał się z obrzędów. Badając formy wczesnego teatru na Krecie, napotykamy zjawisko tajemniczych igrzysk. Polegały one na swoistym pojedynku człowieka z bykiem. Prawdziwego byka mógł jednak przecież zastępować człowiek w masce. Czy nie przypomina nam się w tym miejscu Minotaur? Podobny rdzeń religijny łączy kultury Śródziemnomorskie i kulturę dalekich Indii zw. harappańską. Fakt znalezienia tam maski, w kształcie głowy z rogami, a także rysunków ludzkich postaci ponad grzbietem potężnego byka dowodzi, że również i tutaj odbywały się igrzyska i misteria, podobne do tych na Krecie. Zapewne narodziny teatru indyjskiego także nie obyły się bez inspiracji formami obrzędowymi[1]. W tradycji indyjskiej jest to maja, która odnosi się do świata jako złudzenia, będącego projekcją człowieka nie pojmującego boskiej mai, czyli maski boga[2].

Maski komiczne, tragiczne oraz satyryczne świata antycznego Grecji

Teatr, jakim go dzisiaj znamy w Europie, wywodzi się z uroczystości religijnych na cześć Dionizosa – boga ekstazy, płodnych sił natury, plonów oraz wina. W Helladzie przedstawienia teatralne były częścią jego kultu i narodziły się właśnie, ze zbiorowego przeżycia świętości oraz doświadczenia magiczno-religijnego. Słowo „tragedia” tłumaczymy jako „koźli śpiew” (tragos = kozioł, ode = śpiew). Odsyła ono do pierwotnej ofiary z poświęconego Dionizosowi kozła, którego skórę wkładał występujący aktor, a mięso otrzymywał w nagrodę najlepszy śpiewak[3]. Główny element tych obrzędów, związanych przede wszystkim z uprawą winorośli i wyrobem wina, stanowiły pochody, tańce i pieśni. Szczególne znaczenie miały grudniowe Dionizje Małe (Wiejskie) oraz wiosenne Dionizje Wielkie (Miejskie), ponieważ dały początek tragedii greckiej[4].

Właściwa maska teatralna pojawiła się w Atenach ok. 500 roku p. Ch., lecz już kilkadziesiąt lat wcześniej Tespis, twórca tragedii greckiej, malował bielą ołowiową twarze aktorów. Przedstawienia teatralne pełniły w państwach-miastach funkcje czynności kultowych. Ich treść stanowiła problematyka tragicznego losu człowieka, przy czym maska wyrażała ścisły związek z bogiem – wybawicielem Dionizosem. Nawet później, w teatrze już zupełnie zeświecczonym, przebrzmiewa jeszcze często coś, co może odsyłać poza codzienność i prowadzi do katharsis oraz wyzwolenia duchowego[5].

Maska greckiego aktora zastąpiła makijaż, jakiego używali uczestnicy dionizyjskich świąt, gdyż mała liczba artystów musiała obsłużyć kilka postaci scenicznych. Poza tym odległość artysty od widza była w teatrze greckim tak duża, że niewidoczna byłaby mimika twarzy aktora. Prócz tego, szeroko wykrojony otwór na usta pełnił rolę pudła rezonansowego, wzmacniającego głos. Zastosowanie maski umożliwiało jednocześnie odtwarzanie wielu ról przez jednego wykonawcę. Były też ważne powody natury religijnej, wywodzące się jeszcze z pierwotnych obrzędów na cześć Dionizosa, które przyczyniły się do tego, że maska stała się najtrwalszą konwencją teatralną[6].

Maski wykonywano z płótna, korka lub z drewna, a następnie malowano. Składały się one z części osłaniającej twarz oraz części przykrywającej tył głowy. Przymocowywano je pod brodą za pomocą wiązadła. Otwory oczne były niewielkie z zaznaczonymi białkami i obwódkami źrenic[7]. Maski dzieliły się na komiczne, tragiczne i satyryczne, z których każda odznaczała się odmiennymi cechami. Niektóre charakteryzowały się „stałym” uśmiechem (odpowiednik różnych odcieni uczuciowych), inne – wyrazistą ekspresją (odbicie silnych, przemijających stanów emocjonalnych)[8]. Z kolei było wiele podrodzajów masek, mówiących o charakterze postaci, jej pozycji społecznej, wieku czy płci. Ich wygląd od razu dawał do zrozumienia widzowi, obeznanemu z konwencją, z jaką postacią teatralną miał do czynienia. Kolor włosów maski wskazywał na wiek. Maski kobiet malowano na biało, zaś satyrów zwykle na czerwono. Wszystko to spowodowało, że maski stały się mniej realistyczne i mniej indywidualne. Do tego dodawano atrybuty postaci. Król występował z berłem, błagalnicy z gałązkami oliwnymi. Aktor komiczny nosił również maskę, ale bez onkosu[9], charakterystycznego tylko dla aktora grającego w tragedii. Komedia wytworzyła swoje typy masek, które stopniowo skonwencjonalizowały się[10].

Od Greków maski teatralne przejęli Rzymianie. Stosunkowo niewiele w nich zmienili. Maskami wywodzącymi się z prymitywnych obrzędów, posługują się aktorzy grający zarówno tragedie, jak i komedie. Przedstawiają one niektóre tradycyjne typy ról np. bogów, królów, kapłanów itp. Rzymskie maski przeszły ewolucję w kierunku spotęgowanego realizmu z karykaturalnym podkreśleniem rysów[11]. Z Grecji maski sceniczne dotarły również do Chin, gdzie zainspirowały maski gigaku[12]. Podobnie, używane w Azji maski odstraszające demony, które przetrwały do dziś w tańcach z kukłami smoków i lwów, mogły zainspirować późniejsze powstanie masek japońskiego teatru nõ.

Maski duchów, zjaw i ludzi w japońskim teatrze nõ

Początków słynnego japońskiego teatru nõ można szukać w obrzędzie kamigakari[13]. Największe znaczenie w tym obrzędzie ma fakt „uosobienia”. Według japońskich wierzeń, bóstwo kami nie posiada własnego kształtu, aby więc mogło się objawić musi wejść w człowieka. Zapewne w obrzędzie był nim kapłan lub szaman, a potem – aktor w teatrze. Aktor nõ, był w życiu prywatnym, związany swego rodzaju kodeksem, którego musiał przestrzegać. Był więc jakby „mnichem” sztuki[14]. Gdy aktor zakłada maskę, może wniknąć w głąb samego siebie oraz odczuć istnienie we wszechświecie innego wymiaru, gdyż maska jest obdarzona wewnętrzną mocą, rozprasza złe duchy, wprowadza nowy ład[15].

Maski nõ najprościej możemy podzielić na: maski starych mężczyzn (jō-men), diabłów i bogów (kinin-no men), duchów (onryō-no men; inaczej rei-no men), maski mężczyzn (otoko-men) oraz kobiet (onna-men), maski specjalistyczne (używane do jednej roli) oraz specjalne (obejmują maski okina i maski niewidomych) [16].

Maski starych mężczyzn zajmują szczególne miejsce wśród masek nõ. Mają one uroczysty, wotywny charakter[17]. Ich twarze emanują właściwym seniorom dostojeństwem i dobrodusznością. Są pociągłe, wychudzone, pokryte licznymi zmarszczkami. Mają uszy, zapadnięte oczy, wystające kości policzkowe, spiczastą brodę, widoczne przeważnie tylko górne zęby. Najbardziej charakterystyczny jest jednak implantowany zarost oraz długie białe włosy, upięte na środku głowy[18]. Natomiast maski młodych mężczyzn mają delikatne, niemal kobiece rysy. Włosy, brwi i niekiedy też zarost są namalowane. Usta zaś przeważnie lekko rozchylone, odsłaniające jedynie górne zęby (oznaka subtelności, piękna i elegancji)[19]. Zaś maski kobiet od wielu innych masek wyróżnia specyficzna łagodność, która stała się symbolem ludzkiej powściągliwości emocjonalnej, ludzkiej twarzy i nõ w ogóle. Do najbardziej znanych i cenionych należą: zō-onna i ko-omote. Mają one łagodną, delikatną ekspresję. Włosy są namalowane, z szerokim przedziałkiem pośrodku. Twarze młodych kobiet rozpoznamy po kwadratowych źrenicach oraz zaokrąglonych kącikach warg. Uroda wszystkich masek kobiecych wzorowana jest na arystokratycznym kanonie piękna okresu Heian[20].

Maski diabłów i bogów używane są w sztukach o demonach kichiku-mono. Mają one przekazywać moc i majestat boski. Wyrażają bardzo ekstremalne uczucia. Odznaczają się niezwykle wyrazistą, gwałtowną ekspresją. Są większe niż pozostałe maski nõ. Mają uszy, często pozłacane oczy, widoczne zęby[21]. Maski duchów wpisane są w bardzo długą i bogatą japońską tradycję masek diabłów, z którymi wiążą się różne wierzenia i legendy. Możemy je rozpoznać dzięki okrągłym źrenicom (źrenice masek przedstawiających ludzi są kwadratowe), złotym gałkom ocznym, rogom i wystającym kłom. Niekiedy mają też uszy[22].

Maska ma zmienny wyraz twarzy, oddaje emocje poprzez odpowiednie pozycje i oszczędność ruchów. Oczy maski sprawiają wrażenie ruchomych i błyszczących, zrozpaczonych lub radosnych. Technika operowania maską na scenie, sprowadza się do unoszenia jej w górę (wyraz radości) lub opuszczania w dół (oznaka smutku i żalu) oraz do obracania nią w prawo lub lewo (przejaw spojrzenia na partnera lub wyrażenia złości na niego). W zależności od pozycji maski osiąga się różne efekty ekspresji. Gra świateł różnie padających na maskę w różnych położeniach dodatkowo wzmaga wyrazistość emocjonalną[23]. Rewers maski jest traktowany jako jej dusza – zawiera on istotne informacje o danym egzemplarzu[24].

W nõ jednej maski można używać do wielu podobnych ról. Istnieją jednak nieliczne maski np. shaka lub shunkan, wykorzystywane wyłącznie w jednej określonej sztuce[25]. Maskę nosi tylko shite tj. główny aktor, odtwarzający postacie kobiece, niektóre typy starców, duchy i bóstwa. Maski wykonane są z rzeźbionego drewna, pokrytego białą laką dla wyobrażenia młodych kobiet, mniej lub bardziej przyżółconych dla starców i barwnych w przypadku demonów[26]. Symbolika kolorów jest tu bardzo ważna – biel oznacza zepsucie, czerń – nikczemność, czerwień – cnotę. Shite w masce, balansując pomiędzy światem realnym i nierzeczywistym, przypomina dawnego szamana w transie boskiego opętania[27]. Celem widowiska jest zapewnienie szczęścia i pomyślności ludziom.

—————————————————-

[1] Por. http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,397 (z dn. 12.07.2003).
[2] J. Tresidder, Słownik symboli, Warszawa 2001, s. 126.
[3] Por. M. Lurker, Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Kraków 1994, s. 291.
[4] Por. E. Żeromska, Maska na japońskiej scenie, Warszawa 2003, s. 17.
[5] M. Lurker, op. cit., s. 291.
[6] A. Szaleńcowa, Hasło, w: Multimedialna Wielka Encyklopedia Kultur Starożytnych – Grecja 2000, Onet.pl SA.
[7] E. Żeromska, op. cit., s. 18.
[8] Por. tamże.
[9] Było to wysokie przybranie głowy, wznoszące się ponad maską. Mogło razem z koturnami podwyższyć aktora nawet o jedną piątą jego wzrostu.
[10] A. Szaleńcowa, hasło w: op. cit.
[11] Hasło w: Encyklopedia Mémo Larousse, t.6, Warszawa 1992, s. 795.
[12] Por. E. Żeromska, op. cit., s. 18.
[13] Odprawiano go na pamiątkę zdarzenia, gdy bogini Ama-no Uzume-no Mikato tańczyła przed jaskinią (transpozycja podziemia) chcąc, by na słoneczny świat powróciła bogini Ama-no Iwato.
[14] Por. http://www.racjonalista.pl/kk.php/s, 397(z dn. 12.07.2003).
[15] Por. E. Żeromska, op. cit., s. 188.
[16] Tamże, s. 201.
[17] Wynika on z przekonania Japończyków o tym, iż starzy ludzie, ze względu na swą rychłą śmierć, mają możliwość nawiązania bezpośredniego kontaktu z bogami i duchami zmarłych.
[18] E. Żeromska, op. cit., s. 203.
[19] Tamże, s. 228-229.
[20] Obowiązywały wtedy długie, prawie do kostek włosy, pobielona twarz, brwi malowane wysoko na czole (ponad naturalnymi łukami brwiowymi, całkowicie wydepilowanymi), a także poczernione zęby.
[21] E. Żeromska, op. cit., s. 207-208.
[22] Tamże, s. 215.
[23] Por. tamże, s. 191-193.
[24] Tamże, s. 14.
[25] Por. http://www.enncorp.co.jp/Exhibit/noh/home.html (z dn. 01.07.2003).
[26] Hasło w: Encyklopedia Mémo Larousse, op. cit., s. 802.
[27] Szaman występował wówczas jako medium, w którego ciało wnikało bóstwo, by tańczyć i śpiewać wśród ludzi. Analogiczne skojarzenia łączą rolę shite z pośredniczącą między bogami i ludźmi kapłanką shintoistyczną miko, która za pomocą tańca kagura odprawiała magiczne rytuały oczyszczenia, uzdrowienia i wróżenia. Shite może być też utożsamiany z bogiem, stąd wynika jego ważność w teatrze nõ.

About these ads

Discussion

No comments yet.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: